دستگاه rTMS چیست و چگونه عمل می‌کند؟

امروزه بسیاری از بیماران تمایل دارند تا با روش‌های درمان غیرتهاجمی و کاملاً ایمن، مشکلات خود را برطرف کنند.

دستگاه rTMS دقیقاً با همین هدف طراحی شده است؛ این ابزار پزشکی rTMS به کمک میدان‌های مغناطیسی با فرکانس‌های خاص و کنترل فرکانس دقیق، تحریک غیرتهاجمی مغز را انجام می‌دهد و فعالیت الکتریکی نورون‌ها را در مناطق مختلف مغز تغییر می‌دهد.

اساس کار بر قانون القای فارادی استوار است؛ یعنی جریان القایی از طریق میدان مغناطیسی متغیر ایجاد می‌شود.

کویل مغناطیسی دستگاه در نزدیکی پوست سر قرار می‌گیرد و بدون هیچ تماس مستقیم، به عمق مغز نفوذ می‌کند تا تحریک هدفمند مغز و تنظیم فعالیت مغز را انجام دهد.

این روش در کاربرد بالینی گسترده‌ای دارد؛ از درمان غیرتهاجمی افسردگی مقاوم به دارو و اختلال خلقی گرفته تا کاهش اضطراب، کاهش وسواس، اختلالات اضطرابی، مهار مسیرهای درد، تسکین درد، سردرد مزمن و پیشگیری از میگرن. همچنین در بازتوانی مغز بیماران پارکینسون و سکته مغزی نقش بسیار مؤثری ایفا می‌کند.

متخصصان با تجهیزات نوروتراپی پیشرفته و دقت تحریک میلی‌متری، در جلسات درمانی منظم ابتدا تنظیم دستگاه را انجام می‌دهند، سپس ارزیابی پیشرفت بیمار را دنبال می‌کنند و در نهایت با پیگیری درمان، نتیجه‌ای کاملاً ماندگار و رضایت‌بخش به دست می‌آورند.

انواع روش‌های RTMS

در دستگاه RTMS دو نوع تحریک اصلی وجود دارد:

تحریک با فرکانس بالا (High-frequency rTMS):

در این نوع تحریک، میدان مغناطیسی با فرکانس بالا (معمولاً 10 هرتز یا بیشتر) استفاده می‌شود.

تحریک با فرکانس بالا معمولاً موجب افزایش فعالیت نورون‌ها در ناحیه هدف می‌شود.

این نوع تحریک معمولاً برای درمان اختلالاتی مانند افسردگی و برخی از مشکلات حرکتی به کار می‌رود.

تحریک با فرکانس پایین (Low-frequency rTMS):

در این روش، فرکانس تحریک کمتر از 1 هرتز است.

تحریک با فرکانس پایین معمولاً منجر به کاهش فعالیت نورونی می‌شود و در درمان اختلالات اضطرابی یا اختلالات ناشی از افزایش فعالیت مغزی مانند برخی از انواع صرع به کار می‌رود.

انواع امواج در rtms

امروزه بسیاری از بیماران تمایل دارند تا با روش‌های کاملاً کم‌عارضه، بدون جراحی و بدون نیاز به داروهای سنگین، مشکلات عصبی و روانی خود را برطرف نمایند.

یکی از پیشرفته‌ترین و مؤثرترین روش‌های موجود، تحریک مغناطیسی مغز یا TMS است که متخصصان مغز و اعصاب از آن برای درمان افسردگی مقاوم، وسواس فکری-عملی، PTSD، میگرن مزمن، پارکینسون و حتی آماده‌سازی قبل از جراحی‌های حساس مغز استفاده می‌کنند.

TMS تک‌پالس

این نوع تحریک مغناطیسی مغز بیشتر برای نقشه‌برداری دقیق نواحی حرکتی و حیاتی مخ پیش از جراحی‌های مغز و اعصاب به کار می‌رود.

متخصصان با ارسال یک پالس کوتاه مغناطیسی و ترکیب آن با نوار عصب و عضله (الکترومیوگرافی)، دقیقاً محل عملکردهای مهم مغز را مشخص می‌کنند تا در حین عمل جراحی کوچک‌ترین آسیبی به این نواحی وارد نشود.

TMS زوج‌پالس

در این روش، دو پالس مغناطیسی با فاصله زمانی بسیار کوتاه پشت سر هم ارسال می‌شود.

متخصصان با این تکنیک میزان تحریک‌پذیری یا بازداری قشر مخ را اندازه‌گیری می‌کنند و می‌توانند اختلالات حرکتی و عملکردی مغز را با دقت بسیار بالا تشخیص دهند.

TMS متناوب (rTMS)

این روش، پرطرفدارترین و اصلی‌ترین نوع TMS برای درمان است.

جلسات rTMS معمولاً ۲۰ تا ۴۰ دقیقه طول می‌کشد و به‌صورت روزانه طی ۴ تا ۶ هفته انجام می‌شود.

متخصصان پالس‌های مغناطیسی ۱۰ تا ۲۰ هرتزی را به ناحیه پیش‌پیشانی چپ (DLPFC) می‌فرستند تا افسردگی مقاوم به دارو، وسواس، PTSD و برخی انواع درد مزمن را به‌طور چشمگیری بهبود بخشند.

تجهیزات مورد استفاده در آر تی ام اس

مروزه متخصصان مغز و اعصاب برای انجام دقیق و ایمن درمان با rTMS از مجموعه‌ای کاملاً پیشرفته و حرفه‌ای از ابزار پزشکی rTMS استفاده می‌کنند تا بهترین نتیجه درمانی را با بالاترین دقت تحریک برای بیماران به ارمغان بیاورند.

دستگاه اصلی rTMS

این دستگاه، قلب تپنده‌ی کل سیستم نوروتراپی است که پالس‌های الکتریکی بسیار قوی تولید می‌کند و آن‌ها را به کویل تحریک می‌فرستد.

متخصصان می‌توانند شدت میدان (Intensity)، فرکانس پالس‌ها (Frequency) و الگوی تحریک (Pattern) را به‌طور کامل کنترل فرکانس و تنظیم نمایند.

کویل تحریک (معمولاً به شکل عدد ۸)

کویلی مخصوص که دقیقاً روی سر بیمار قرار می‌گیرد و میدان مغناطیسی را به‌طور متمرکز به ناحیه هدف در مغز (مانند DLPFC در درمان افسردگی) منتقل می‌کند.

شکل ۸ این کویل باعث دقت تحریک بسیار بالا و تمرکز انرژی دقیقاً در نقطه مورد نظر می‌شود.

سیستم ناوبری نورونی (Neuronavigation)

ابزار فوق‌العاده پیشرفته‌ای که با استفاده از تصاویر MRI اختصاصی هر بیمار، موقعیت دقیق کویل را روی مغز نشان می‌دهد.

متخصصان با این سیستم اطمینان کامل پیدا می‌کنند که هر پالس دقیقاً به همان نقطه‌ای از مغز می‌رسد که باید.

کامپیوتر و نرم‌افزار تخصصی کنترل

تمام پارامترهای درمانی، تعداد جلسات، شدت و فرکانس پالس‌ها و پیشرفت بیمار در این نرم‌افزار ثبت و کنترل می‌شود تا درمان کاملاً شخصی‌سازی شده و قابل پیگیری باشد.

هد یا کلاه مخصوص rTMS

وسیله‌ای راحت و دقیق که کویل را در تمام طول جلسه در موقعیت کاملاً ثابت و صحیح روی سر بیمار نگه می‌دارد تا حتی کوچک‌ترین جابه‌جایی باعث کاهش دقت تحریک نشود.

متخصصان تأکید می‌کنند که استفاده از این تجهیزات پیشرفته نوروتراپی rTMS باعث شده این روش یکی از دقیق‌ترین، ایمن‌ترین و مؤثرترین درمان‌های غیر دارویی برای افسردگی مقاوم، وسواس، PTSD و بسیاری از اختلالات عصبی-روانی در سال‌های اخیر باشد.

انواع دستگاه آر تی ام اس (rTMS)

متخصصان مغز و اعصاب امروزه از انواع مختلفی از دستگاه‌های rTMS استفاده می‌کنند تا با توجه به شرایط هر بیمار، دقیق‌ترین و مؤثرترین درمان را ارائه دهند.

دستگاه rTMS سنتی

این نسل اول دستگاه‌های تحریک مغناطیسی مکرر است که بیشتر بر اساس تجربه و مهارت متخصص و بدون سیستم ناوبری دقیق کار می‌کند.

کویل به‌صورت دستی روی سر بیمار قرار می‌گیرد و متخصص با اندازه‌گیری‌های اولیه، نقطه تقریبی DLPFC یا نواحی دیگر را هدف قرار می‌دهد.

این دستگاه‌ها همچنان در بسیاری از مراکز استفاده می‌شوند و نتایج بسیار خوبی در درمان افسردگی مقاوم و وسواس دارند، اما دقتشان نسبت به مدل‌های جدید کمتر است.

دستگاه‌های rTMS با فناوری پیشرفته

این دستگاه‌ها از کویل‌های خنک‌شونده با مایع، سیستم‌های کنترل فرکانس بسیار دقیق و نرم‌افزارهای هوشمند برخوردارند. امکان تنظیم شدت پالس تا ۳–۴ تسلا و فرکانس‌های متنوع ۱ تا ۵۰ هرتز را دارند و به متخصص اجازه می‌دهند پروتکل‌های درمانی کاملاً شخصی‌سازی‌شده اجرا کنند.

دستگاه‌های rTMS القایی (Theta-Burst Stimulation)

جدیدترین نسل که با الگوی تحریک تتا-برست (iTBS) کار می‌کند.

هر جلسه فقط ۳ تا ۱۰ دقیقه طول می‌کشد (به‌جای ۳۷ دقیقه در روش سنتی) ولی اثربخشی مشابه یا حتی بیشتری دارد.

متخصصان این روش را به‌خصوص برای بیمارانی که وقت کمی دارند یا تحمل جلسات طولانی را ندارند بسیار مناسب می‌دانند.

دستگاه‌های rTMS هدفمند (Navigated-TMS)

پیشرفته‌ترین نوع موجود که با سیستم ناوبری نورونی و تصاویر MRI اختصاصی هر بیمار کار می‌کند.

کویل با دقت میلی‌متری روی نقطه هدف قرار می‌گیرد و در تمام طول جلسه موقعیت آن لحظه‌به‌لحظه کنترل می‌شود.

متخصصان این روش را طلایی‌ترین استاندارد درمان افسردگی مقاوم، وسواس و بازتوانی پس از سکته مغزی می‌دانند، چون حداکثر دقت و کمترین عارضه را دارد.

چه بیماری هایی را می توان با آر تی ام اس درمان کرد؟

RTMS برای درمان انواع مختلفی از اختلالات روانی و عصبی استفاده می‌شود. برخی از این کاربردها عبارتند از:

افسردگی مقاوم به درمان:

تحقیقات نشان می‌دهد که تحریک مغناطیسی ترانس‌کرانیال مکرر می‌تواند در درمان افسردگی مقاوم به درمان مؤثر باشد.

در این اختلال، بیمار به داروهای ضد افسردگی پاسخ نمی‌دهد و rTMS به عنوان یک گزینه درمانی جایگزین می‌تواند به تنظیم مجدد فعالیت مغزی و بهبود علائم کمک کند.

اختلال اضطراب:

تحریک مغناطیسی می‌تواند فعالیت نواحی خاص مغز که با اضطراب و ترس در ارتباط هستند را تنظیم کند.

در برخی از مطالعات، rTMS برای درمان اختلالات اضطراب و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) مؤثر گزارش شده است.

پارکینسون:

تحریک مغناطیسی مغز به خصوص در نواحی مغزی که در کنترل حرکت دخیل هستند، می‌تواند به کاهش علائم بیماری پارکینسون کمک کند.

در این بیماران، rTMS ممکن است موجب بهبود حرکت و کاهش لرزش شود.

سکته مغزی:

تحریک مغناطیسی در برخی از بیماران مبتلا به سکته مغزی به عنوان یک درمان تکمیلی برای بازتوانی حرکتی و بهبود توانایی‌های شناختی استفاده می‌شود.

تحقیقات نشان داده‌اند که این روش می‌تواند به بهبود توانایی‌های حرکتی و حتی توانایی‌های شناختی بیماران کمک کند.

اختلالات خواب:

برخی از پژوهش‌ها نشان داده‌اند که RTMS می‌تواند به تنظیم چرخه خواب کمک کند و به درمان مشکلات خواب از جمله بی‌خوابی و اختلالات خواب مرتبط با افسردگی کمک نماید.

مراحل درمان با دستگاه آر تی ام اس

متخصصان مغز و اعصاب درمان rTMS را به صورت کاملاً منظم و مرحله‌به‌مرحله انجام می‌دهند:

• جلسات درمانی: درمان معمولاً ۲۰ تا ۳۰ جلسه روزانه طی ۴ تا ۶ هفته طول می‌کشد و هر جلسه ۳ تا ۳۷ دقیقه است؛ بیمار پس از هر جلسه بلافاصله به زندگی عادی برمی‌گردد.
• تنظیم دستگاه و تعیین نقطه هدف: در جلسه اول آستانه حرکتی بیمار اندازه‌گیری و نقطه دقیق تحریک (مثل DLPFC) با سیستم ناوبری یا دستی علامت‌گذاری می‌شود تا شدت و فرکانس پالس‌ها کاملاً شخصی‌سازی شود.
• ارزیابی پیشرفت حین درمان: هر دو هفته یک‌بار با پرسشنامه‌های استاندارد و معاینه بالینی میزان بهبودی سنجیده شده و در صورت نیاز پارامترهای دستگاه مجدداً تنظیم می‌گردد.
• پیگیری درمان و جلسات تقویتی: پس از پایان دوره اصلی، بیمار ۳ تا ۶ ماه بعد برای چکاپ مراجعه می‌کند و در صورت نیاز چند جلسه تقویتی دریافت می‌کند تا نتیجه درمانی پایدار بماند.

مزایای RTMS

در ادامه این مقاله از سایت دکتر سیدفخرالدین آرمن به برسی انواع مزایای مختلف این دستگاه می پردازیم:

روش غیرتهاجمی:

یکی از مزایای اصلی rTMS این است که این روش غیرتهاجمی است، به این معنی که هیچ نیازی به جراحی یا تزریق دارو وجود ندارد.

کمترین عوارض جانبی:

نسبت به بسیاری از روش‌های درمانی دیگر، rTMS عوارض جانبی کمتری دارد.

بسیاری از بیماران تنها عوارض جانبی خفیفی مانند سردرد، درد در ناحیه سر یا تحریک خفیف پوست را تجربه می‌کنند که معمولاً موقت هستند.

اثربخشی در اختلالات مقاوم به درمان:

rTMS به ویژه در درمان اختلالاتی مانند افسردگی مقاوم به درمان که به داروها پاسخ نمی‌دهند، می‌تواند گزینه‌ای مؤثر باشد.

بدون نیاز به بستری شدن:

درمان با rTMS معمولاً در محیط‌های سرپایی انجام می‌شود و بیمار نیازی به بستری شدن ندارد.

این ویژگی باعث می‌شود که درمان برای بسیاری از بیماران راحت‌تر و کم‌هزینه‌تر باشد.

محدودیت‌ها دستگاه RTMS

• هزینه بالا: یکی از محدودیت‌های اصلی rTMS هزینه‌های بالا برای انجام درمان است.
  این روش ممکن است در بسیاری از کشورهای در حال توسعه یا در بیماران فاقد بیمه درمانی، قابل دسترس نباشد.
• نیاز به جلسات متعدد: درمان با rTMS معمولاً به چندین جلسه درمانی نیاز دارد.
  به طور معمول، برای دست‌یابی به نتایج بهینه، بیماران باید در طی چند هفته جلسات متعدد درمان را انجام دهند.
• عدم دسترسی به مناطق عمیق‌تر مغز: در حال حاضر، تنها مناطق سطحی مغز توسط rTMS قابل دسترس هستند.
  بنابراین، برای درمان اختلالات مغزی که نیاز به تحریک نواحی عمیق‌تر دارند، این روش ممکن است مناسب نباشد.
• عدم اثربخشی در همه افراد: اگرچه rTMS در بسیاری از بیماران اثربخش است، اما نتایج آن در تمام افراد یکسان نیست و برخی بیماران ممکن است هیچ گونه بهبودی را تجربه نکنند.

عوارض دستگاه RTMS

دستگاه rTMS (تحریک مغناطیسی ترانس‌کرانیال مکرر) یکی از روش‌های نوین و غیرتهاجمی برای درمان اختلالات روان‌پزشکی مانند افسردگی مقاوم به درمان، اضطراب، وسواس و برخی بیماری‌های نورولوژیکی است.

این روش با استفاده از میدان مغناطیسی، سلول‌های عصبی خاصی را در مغز تحریک می‌کند تا الگوهای فعالیت مغزی را تنظیم نماید.

با اینکه rTMS نسبت به بسیاری از درمان‌های دیگر ایمن‌تر است، اما ممکن است با عوارضی همراه باشد.

یکی از شایع‌ترین عوارض rTMS، احساس ناراحتی یا درد خفیف در ناحیه سر یا پوست سر است که معمولاً در محل قرار گرفتن کویل مغناطیسی احساس می‌شود.

این درد معمولاً موقتی است و با گذشت زمان و تکرار جلسات، کاهش می‌یابد.

برخی افراد نیز ممکن است دچار سردردهای خفیف تا متوسط شوند که غالباً با مسکن‌های ساده برطرف می‌گردد.

از دیگر عوارض احتمالی می‌توان به انقباض یا پرش عضلات صورت یا گردن در حین جلسه اشاره کرد که ناشی از تحریک عصب‌های نزدیک به سطح جمجمه است.

در برخی موارد نادر، rTMS می‌تواند باعث ایجاد سرگیجه، سبکی سر یا خواب‌آلودگی شود.

اگرچه این علائم معمولاً گذرا هستند، اما در صورت بروز مکرر باید با پزشک معالج مطرح شوند.

جدی‌ترین اما نادرترین عارضه rTMS، احتمال بروز تشنج است. با اینکه این احتمال بسیار کم است (کمتر از ۱٪) و عمدتاً در افرادی با سابقه اختلالات عصبی یا مصرف داروهای خاص رخ می‌دهد، اما رعایت پروتکل‌های درمانی دقیق و بررسی سابقه پزشکی بیمار می‌تواند این خطر را به حداقل برساند.

به‌طور کلی، rTMS درمانی ایمن با عوارض جانبی نسبتاً خفیف و قابل کنترل محسوب می‌شود.

چه کسانی باید از دستگاه RTMS استفاده کنند؟

دستگاه rTMS برای افرادی مناسب است که به اختلالات روان‌پزشکی مانند افسردگی اساسی مقاوم به درمان مبتلا هستند یعنی بیمارانی که به درمان‌های دارویی و روان‌درمانی پاسخ کافی نداده‌اند.

این روش برای بیمارانی که نمی‌توانند عوارض داروهای ضدافسردگی را تحمل کنند یا تمایلی به مصرف دارو ندارند نیز می‌تواند گزینه‌ای مؤثر و کم‌خطر باشد.

در برخی موارد از rTMS برای درمان اختلالات اضطرابی، وسواس فکری-عملی (OCD) و حتی سندروم درد مزمن یا میگرن نیز استفاده می‌شود.

علاوه بر این، rTMS ممکن است برای افرادی که به دلایل پزشکی یا شرایط خاص (مانند بارداری یا کهولت سن) امکان مصرف داروهای روان‌پزشکی برایشان محدود است، مفید واقع شود.

البته پیش از شروع درمان، لازم است وضعیت بیمار به‌طور کامل توسط پزشک بررسی شود تا اطمینان حاصل شود که این روش برای او ایمن و مؤثر خواهد بود.

در مجموع، rTMS برای کسانی پیشنهاد می‌شود که به دنبال روش‌های غیرتهاجمی، بدون نیاز به دارو و با عوارض کم برای بهبود عملکرد مغزی و روانی خود هستند.

هزینه درمان با آر تی ام اس (RTMS)

هزینه درمان با rTMS معمولاً به عوامل مختلفی بستگی دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به تعداد جلسات مورد نیاز، نوع اختلال تحت درمان، تخصص و تجربه تیم درمانی، و محل ارائه خدمات اشاره کرد.

این درمان در قالب جلسات متعدد انجام می‌شود و معمولاً نیاز به برنامه‌ریزی منظم طی چند هفته دارد.

به همین دلیل، هزینه کلی درمان می‌تواند بر اساس شرایط فردی و میزان پاسخ به درمان متغیر باشد.

همچنین عواملی مانند خصوصی یا دولتی بودن مرکز درمانی، استفاده از تجهیزات پیشرفته‌تر، و نوع خدمات جانبی ارائه‌شده (مانند ارزیابی‌های روان‌پزشکی یا پیگیری‌های درمانی) در تعیین هزینه نهایی مؤثر هستند.

در برخی موارد، بیمه‌های درمانی ممکن است بخشی از هزینه‌ها را پوشش دهند، به‌ویژه اگر درمان به‌عنوان یک ضرورت پزشکی تشخیص داده شود.

به همین جهت، پیش از آغاز درمان، مشاوره با مرکز درمانی مربوطه برای اطلاع از جزئیات و روند مالی توصیه می‌شود.

سوالات متداول درباره درمان rTMS

در این بخش به سوالاتی که ممکن است برای شما پیش آمده باشد پاسخ داده ایم.

آیا درمان با rTMS خطرناک است؟

خیر، rTMS یکی از ایمن‌ترین روش‌های درمان غیر دارویی محسوب می‌شود. شایع‌ترین عارضه فقط سردرد خفیف یا احساس ناراحتی در محل کویل است که معمولاً طی چند دقیقه برطرف می‌شود. خطر تشنج بسیار نادر (کمتر از ۰.۱ درصد) بوده و در مراکز معتبر با رعایت پروتکل‌های استاندارد تقریباً به صفر می‌رسد.

آیا تی ام اس برای مغز مضر است؟

خیر، متخصصان مغز و اعصاب تأکید می‌کنند که rTMS هیچ آسیبی به بافت مغز نمی‌رساند. پالس‌های مغناطیسی فقط فعالیت نورون‌ها را تنظیم می‌کنند و برخلاف شوک الکتریکی (ECT) هیچ جریان الکتریکی مستقیم به مغز وارد نمی‌شود.

مدت زمان هر جلسه و تعداد جلسه rTMS چقدر است؟

هر جلسه استاندارد ۲۰ تا ۳۷ دقیقه و در روش جدید تتا-برست فقط ۳ تا ۱۰ دقیقه طول می‌کشد. معمولاً ۲۰ تا ۳۰ جلسه روزانه (۵ روز در هفته) طی ۴ تا ۶ هفته انجام می‌شود و پس از آن در صورت نیاز جلسات تقویتی تجویز می‌گردد.

آر تی ام اس با داروها تداخل دارد؟

خیر، rTMS هیچ تداخل دارویی ندارد و حتی می‌توان آن را همراه با داروهای ضد افسردگی، ضد اضطراب یا سایر داروهای روانپزشکی ادامه داد. بسیاری از بیماران که به دارو پاسخ نداده‌اند، با ترکیب rTMS و دارو نتیجه بسیار بهتری می‌گیرند.